Türkiye Turizm Gerçek Değer Sistemi ile yeni dönem

Türkiye Turizm Gerçek Değer Sistemi önerisi, ziyaretçi sayısının ötesine geçerek geceleme, harcama ve gerçek turizm değerini ölçmeyi hedefliyor.

Türkiye’de turizm göstergeleri uzun süredir ülkeye giriş yapan ziyaretçi sayısı üzerinden değerlendiriliyor. Ancak sınırdan geçen herkesin geceleme yapan turist olarak kabul edilmesi, sektörün gerçek büyüklüğünü ortaya koymuyor. Günübirlik ziyaretçiler, transit yolcular, kruvaziyer yolcuları, yakınlarının yanında veya kendi konutunda kalanlar ile otel, apart, pansiyon ve kamp alanlarında konaklayanlar aynı kategori içinde değerlendirilemez.

Bu nedenle yalnızca sınır kapılarındaki giriş sayısına bakmak, Türkiye’deki turizm hareketinin tamamını ölçmeye yetmiyor. Bununla birlikte Türkiye’nin mevcut istatistik altyapısının basit bir sınır sayımından ibaret olmadığını da vurgulamak gerekiyor.

Mevcut veriler daha etkin kullanılabilir

TÜİK’in turizm istatistiklerinde sınır kapılarındaki giriş ve çıkış kayıtlarının yanı sıra Çıkış Yapan Ziyaretçiler Anketi, Vatandaş Giriş Anketi, Bankalararası Kart Merkezi verileri, sağlık turizmi kayıtları ve 2024 itibarıyla Emniyet Genel Müdürlüğünden alınan günübirlik ziyaretçi verileri kullanılıyor. 2022 ve 2024 yıllarında yapılan metodolojik düzenlemelerle idari kayıtların ve yeni veri kaynaklarının sisteme dahil edilmesi de artırıldı.

Dolayısıyla temel sorun Türkiye’nin turizm verisine sahip olmaması değil. Asıl ihtiyaç, mevcut kaynakların gerçekleşmiş konaklama ve harcama verileriyle daha güçlü biçimde birleştirilmesi. Böylece istatistiklerin daha hızlı, ayrıntılı, gerçekçi ve denetlenebilir hale getirilmesi mümkün olabilir.

Bu amaçla Türkiye Turizm Gerçek Değer Sistemi adıyla bütünleşik bir veri mimarisi oluşturulması öneriliyor. TTGDS olarak adlandırılan bu yapı, TÜİK’in yerine geçmeyecek; sınır verilerini, gerçek konaklama kayıtlarını, elektronik harcamaları, idari bilgileri ve anket sonuçlarını aynı sistem içinde buluşturarak mevcut yapıyı güçlendirecek.

Konaklama verileri merkeze alınmalı

Sınır kapılarından hava, kara, deniz ve demir yolu ile giriş yapan kişilerin sayılması önemini koruyor. Ancak kamuoyuna açıklanan göstergelerde toplam ziyaretçi ile geceleme yapan turist arasındaki ayrım daha açık biçimde gösterilmeli. Toplam ziyaretçi, konaklayan turist, günübirlik ziyaretçi, transit yolcu ve kruvaziyer ziyaretçisi ayrı başlıklarda izlenebilmeli.

Önerinin en yenilikçi yönlerinden biri, otellerin her gece gerçekleştirdiği kapatma işlemlerinin ulusal turizm veri sistemiyle ilişkilendirilmesi. Konaklama tesisleri zaten dolu oda sayısını, kalan kişi sayısını, yerli ve yabancı misafir dağılımını, ülke veya uyruk bilgisini, giriş-çıkışları, geceleme adedini ve konaklama bedelini kendi operasyonel sistemlerinde kayıt altına alıyor.

Gerekli güvenlik ve kişisel veri koruma standartları sağlandığı takdirde bu bilgilerin anonimleştirilmiş ve toplulaştırılmış biçimde merkezi sisteme aktarılması mümkün olabilir. Bakanlığın isim, pasaport ya da kredi kartı bilgilerini görmesine gerek bulunmuyor. İstatistik üretimi için gerekli verilerin korunmuş bir formatta paylaşılması yeterli olacaktır.

Böyle bir yapı, belirli bir tarihte belgeli konaklama tesislerinde gerçekten kaç kişinin kaldığını ve kaç geceleme gerçekleştiğini doğrudan gösterebilir. Bu da tahminlere dayalı değerlendirmeler yerine gerçekleşmiş verilere ulaşılmasını sağlar.

Geceleme ve gelir göstergeleri ayrıntılandırılmalı

Geceleme, turizm performansını anlamak açısından ziyaretçi sayısı kadar, hatta birçok durumda daha önemli bir göstergedir. TTGDS kapsamında toplam, yabancı ve yerli gecelemelerin yanı sıra ülke, il, destinasyon ve tesis türü bazında veriler üretilebilir. Böylece bir pazardan gelen ziyaretçilerin Türkiye’de ne kadar süre kaldığı ve ortalama konaklama süresi görülebilir.

Örneğin yalnızca bir ülkeden gelen ziyaretçi sayısını açıklamak yerine, bu ziyaretçilerin toplam geceleme sayısı ve ortalama kalış süresi de paylaşılabilir. Turizmin gerçek kapasitesini ve ekonomik etkisini ortaya koyan göstergeler bu ayrıntılarda saklıdır.

Konaklama tesislerinde gerçekleşen ücretler de sistemin temel göstergelerinden biri olabilir. Toplam konaklama geliri, kişi başına gelir, gece başına gelir, oda başına gelir ve pazar ya da destinasyon bazındaki kazançlar bu yolla izlenebilir. Ancak konaklama geliri, toplam turizm geliriyle aynı anlamı taşımaz. Ziyaretçiler restoran, alışveriş, ulaşım, müze, tekne turu, araç kiralama ve eğlence gibi alanlarda da harcama yapıyor.

Bu nedenle turizm harcamalarının konaklama, ulaşım, yeme-içme, alışveriş, kültür, gezi, eğlence, sağlık ve diğer hizmetler şeklinde ayrıştırılması gerekiyor. Böylece yalnızca turistin ne kadar harcadığı değil, harcamasını hangi alanlarda yaptığı da görülebilir.

Elektronik harcamalar ve anketler birlikte değerlendirilmeli

İspanya’nın yabancı ziyaretçi harcamalarını aylık olarak izleyen EGATUR sistemi, bu alanda örnek gösterilebilecek uygulamalardan biri. Sistem turist başına ve gün başına ortalama harcamanın yanı sıra konaklama türü, seyahat amacı, ülke ve destinasyon gibi ayrıntılı kırılımlar üretebiliyor.

Ancak İspanya’daki modelin de ziyaretçilerin ülkeden çıkışında gerçekleştirilen örneklem anketlerine dayandığı belirtiliyor. Türkiye için önerilen yaklaşım, anketleri tamamen kaldırmak yerine gerçek konaklama verilerini bu araştırmaların yanına eklemek. Böylece anket sonuçları, gerçekleşmiş tesis kayıtları ve elektronik harcama bilgileri birbirini tamamlayabilir.

Türkiye bu konuda sıfırdan başlamıyor. TÜİK, 2019 ve sonrasındaki turizm geliri hesaplamalarında Bankalararası Kart Merkezi verilerinden yararlanmaya başladı. 2022’deki revizyonla kart verilerinin sisteme entegrasyonu güçlendirilirken sağlık harcamaları, dayanıklı tüketim malları ve marina hizmetleri gibi alanlarda idari kayıtlardan da faydalanıldı.

Bu nedenle Türkiye Turizm Gerçek Değer Sistemi yeni bir anket düzeni kurmaktan çok, mevcut veri kaynaklarını ortak bir çatı altında birleştirmeyi hedefliyor.

Veriler karşılaştırılarak doğrulanmalı

TTGDS’nin önemli işlevlerinden biri de farklı kaynaklardan gelen verilerin birbirini denetlemesi olabilir. Sınır girişleri, konaklayan turist sayısı, toplam geceleme, ortalama kalış süresi, konaklama geliri ve kart harcamaları aynı tablo içinde karşılaştırılabilir.

Bu göstergeler arasında olağan dışı farklar oluştuğunda sistem istatistiksel kontrol mekanizması olarak uyarı üretebilir. Böylece yapı yalnızca veri toplayan değil, tutarsızlıkları görünür kılan ve verilerin güvenilirliğini sınayan bir niteliğe kavuşur.

Bakanlık açısından hedef, bir önceki gecenin turizm görünümünü mümkün olduğunca hızlı biçimde izleyebilmek. Konaklayan turist sayısı, geceleme toplamı, ortalama kalış süresi, konaklama geliri, en fazla konaklayan pazar ve kişi başına harcama gibi göstergeler yönetim kararlarında kullanılabilir. Bu bilgilerin tamamının kamuya açılması gerekmese de karar vericilerin gerçek zamanlıya yakın bir yönetim verisine sahip olması önem taşıyor.

Kişisel ve ticari bilgilerin korunması şartıyla, anonimleştirilmiş ve toplulaştırılmış sonuçlar kamuoyuna sunulabilir. Ziyaretçi ve gerçek turist sayısı, toplam geceleme, ortalama kalış süresi, toplam turizm geliri, turist başına ve gün başına harcama ile pazarların harcama tercihleri bir Turizm Gerçek Değer Panosu üzerinden paylaşılabilir.

Turizm politikası ziyaretçi sayısının ötesine geçebilir

Bugün “kaç turist geldi?” sorusu çoğu zaman temel başarı ölçütü olarak kullanılıyor. Oysa farklı pazarların Türkiye’ye sağladığı ekonomik katkı, yalnızca ziyaretçi sayısıyla belirlenmiyor. Daha az sayıda ziyaretçi getiren bir pazar, daha uzun konaklama süresi ve daha yüksek harcama nedeniyle daha büyük ekonomik değer oluşturabilir.

Gerçek veriler elde edildiğinde tanıtım bütçeleri de yalnızca erişilen kişi sayısına göre değil, oluşturulan turizm değerine göre değerlendirilebilir. Bakanlık; destinasyon planlaması, pazar seçimi, yatırım teşvikleri, yatak kapasitesi, ulaşım yatırımları, kruvaziyer, sağlık, kültür ve gastronomi turizmi politikalarını daha sağlam bir veri temeline oturtabilir.

Bir destinasyonda ziyaretçi sayısı artarken geceleme süresi düşüyorsa bu durum erken fark edilebilir. Ziyaretçi sayısı sabit kaldığı halde kişi başına harcama yükseliyorsa, bir pazarın hacmi küçülürken Türkiye’ye bıraktığı ekonomik değer artıyorsa bu değişimler de izlenebilir. Böylece istatistik, yalnızca geçmişi açıklayan bir tablo olmaktan çıkarak turizm politikasının yönünü belirleyen bir araca dönüşebilir.

Uygulama pilot bölgelerle başlatılabilir

Türkiye’nin geniş ve dijitalleşmiş konaklama sektörü, bu sistemin kurulması için önemli bir avantaj sağlıyor. Otellerde ön büro, rezervasyon, muhasebe, ödeme ve gece kapatma sistemleri hâlihazırda kullanılıyor. Bu nedenle tüm verilerin yeniden üretilmesi yerine, mevcut kayıtların ortak bir standarda kavuşturulması yeterli olabilir.

Sistemin ülke genelinde aynı anda uygulanması gerekmiyor. Antalya, Muğla, İstanbul, İzmir ve Aydın gibi turizm hacmi yüksek destinasyonlarda pilot çalışma başlatılabilir. Seçilecek tesislerin gece kapatma kayıtları ortak bir veri standardına bağlanarak birkaç ay boyunca konaklama sayısı, geceleme, pazar dağılımı, konaklama geliri, ortalama kalış ve kişi başına gelir gibi göstergeler test edilebilir.

Pilot sonuçları mevcut TÜİK verileriyle karşılaştırılarak farklılıklar ve eksikler belirlenebilir. Gerekli düzenlemelerin ardından uygulama ülke geneline yaygınlaştırılabilir.

Turizmde yalnızca kaç kişinin geldiğini saymak, sektörün gerçek performansını anlamak için yeterli değil. Türkiye Turizm Gerçek Değer Sistemi önerisi, ziyaretçi sayısının yanında konaklama süresini, gerçekleşen geliri ve harcamanın dağılımını da izleyerek turizmin ekonomik değerini daha açık biçimde ortaya koymayı amaçlıyor.